آیا استفاده از زبان مادری در کلاس زبان کودک اشتباه است؟ نقش زبان اول در یادگیری انگلیسی

وقتی صحبت از آموزش زبان انگلیسی به کودکان می‌شود، یکی از سؤال‌های رایج والدین این است:

«آیا معلم زبان باید در کلاس فقط انگلیسی صحبت کند؟»

بعضی والدین تصور می‌کنند هر بار که معلم فارسی صحبت می‌کند، فرصتی برای یادگیری انگلیسی از دست رفته است. در مقابل، بعضی دیگر معتقدند اگر کودک همهچیز را به فارسی متوجه نشود، یادگیری برایش سخت و خسته‌کننده خواهد شد.

اما واقعیت کمی پیچیده‌تر از این دو دیدگاه است.

استفاده از زبان اول یا L1(Language1)در کلاس زبان دوم، لزوماً نشانه یک روش آموزشی ضعیف نیست. در شرایط مناسب، زبان مادری می‌تواند به کودک کمک کند مفهوم را سریعتر درک کند، اضطرابش کمتر شود و ارتباط مؤثرتری با معلم داشته باشد.

از طرف دیگر، اگر فارسی به جای انگلیسی تبدیل شود، کودک فرصت کافی برای شنیدن، پردازش و استفاده از زبان جدید را از دست می‌دهد.

بنابراین سؤال اصلی این نیست که:

«فارسی یا انگلیسی؟»

بلکه سؤال درست این است:

«چه زمانی، چرا و به چه اندازه باید از زبان مادری استفاده کرد؟»

L1 یا زبان اول چیست؟

L1 به اولین زبانی گفته می‌شود که کودک در زندگی روزمره خود یاد می‌گیرد؛ برای بیشتر کودکان ایرانی، این زبان فارسی است. زبان جدیدی که کودک در کلاس یاد می‌گیرد، در اینجا L2 یا زبان دوم نامیده می‌شود.

وقتی یک کودک فارسیزبان انگلیسی یاد می‌گیرد، در واقع دائماً بین دانسته‌های قبلی خود و اطلاعات جدید ارتباط برقرار می‌کند.

برای مثال، اگر کودک مفهوم «apple» را از قبل در فارسی میشناسد، معلم لازم نیست هر بار مفهوم «سیب» را از صفر توضیح دهد. می‌تواند با تصویر، شیء واقعی، داستان، بازی یا موقعیت مناسب، واژه انگلیسی را به همان مفهوم موجود در ذهن کودک متصل کند.

این ارتباط میان دانسته‌های قبلی و زبان جدید، بخش طبیعی یادگیری زبان است.

آیا کلاس زبان کودک باید کاملاً انگلیسی باشد؟

نه همیشه.

البته قرار گرفتن کودک در معرض انگلیسی اهمیت بسیار زیادی دارد. کودک باید انگلیسی را بشنود، آن را در موقعیت‌های واقعی یا شبیهسازی شده تجربه کند و فرصت داشته باشد خودش از آن استفاده کند.

اما «کلاس انگلیسی» لزوماً به این معنی نیست که معلم باید در تمام شرایط و بدون توجه به سن، سطح یا نیاز کودک، از فارسی اجتناب کند.

بهخصوص در سال‌های ابتدایی یادگیری، گاهی یک توضیح کوتاه به زبان مادری می‌تواند باعث شود کودک سریعتر متوجه دستور فعالیت شود و بعد تمام زمان باقی مانده را با زبان انگلیسی کار کند.

برای مثال، فرض کنید معلم می‌خواهد یک بازی گروهی را برای کودکان پنجساله توضیح دهد. اگر توضیح قوانین به انگلیسی باعث شود کودکان چند دقیقه کامل سردرگم بمانند، استفاده بسیار کوتاه و هدفمند از فارسی ممکن است بهتر از صرف زمان طولانی برای توضیحی باشد که هنوز برای آنها قابل درک نیست.

هدف، فارسی صحبت کردن نیست؛ هدف، ایجاد شرایط بهتر برای یادگیری

انگلیسی است.

استفاده از زبان مادری چه زمانی می‌تواند مفید باشد؟

زبان اول در کلاس می‌تواند کاربرد‌های مشخص و محدودی داشته باشد.

1. وقتی کودک واقعاً مفهوم را متوجه نمی‌شود

گاهی معلم می‌تواند با تصویر، حرکت، مثال، تکرار یا ساده‌تر کردن جمله، مفهوم را به انگلیسی منتقل کند.

این روش‌ها معمولاً باید انتخاب اول باشند.

اما اگر کودک همچنان مفهوم اصلی را دریافت نکرده باشد، یک توضیح کوتاه به فارسی می‌تواند مانع ایجاد یک سوءتفاهم بزرگ شود.

مثلاً اگر کودک نمی‌داند «careful» یعنی چه، معلم می‌تواند ابتدا از حالت چهره، حرکت و موقعیت استفاده کند:

“Careful! It’s hot!”

و اگر لازم بود، با یک توضیح کوتاه فارسی مفهوم را روشن کند و دوباره به انگلیسی برگردد.

نکته مهم این است که توضیح فارسی پایان فعالیت نباشد؛ پلی برای برگشتن به انگلیسی باشد.

1. هنگام توضیح قوانین یک فعالیت

در کلاس‌های کودکان، توضیح واضح قوانین اهمیت زیادی دارد.

اگر کودک قوانین بازی را متوجه نشود، ممکن است نه تنها زبان جدیدی یاد نگیرد، بلکه از خود فعالیت هم لذت نبرد.

در چنین شرایطی، استفاده بسیار کوتاه از زبان اول می‌تواند به مدیریت بهتر فعالیت کمک کند. منابع آموزشی BritishCouncil نیز از کاربرد محدود L1 برای مواردی مانند توضیح روند فعالیت، سازماندهی کار گروهی و بررسی درک دانشآموزان صحبت می‌کنند.

اما بعد از اینکه کودک قوانین را فهمید، خود بازی باید تا حد امکان به زبان انگلیسی ادامه پیدا

کند.

1. برای کاهش اضطراب کودک

کودک قرار نیست در اولین روز کلاس انگلیسی بتواند همه چیز را به انگلیسی بگوید.

برای بعضی کودکان، به خصوص کودکان کمسن‌تر یا مبتدی، قرار گرفتن ناگهانی در محیطی که هیچچیز را به زبان آشنا نمیفهمند، می‌تواند اضطراب ایجاد کند.

این موضوع مهم است، چون اضطراب بالا می‌تواند مشارکت کودک در صحبت کردن را دشوارتر کند. یک پژوهش British Council روی کودکان دبستانی نیز نشان داد که اضطراب هنگام صحبت کردن به انگلیسی در کلاس می‌تواند قابل توجه باشد و محیط‌های تعاملی و فعالیت‌های دونفره، در صورت مدیریت مناسب، می‌توانند به کاهش آن کمک کنند.

بنابراین یک جمله کوتاه به فارسی، اگر در زمان مناسب استفاده شود، می‌تواند به کودک احساس امنیت بدهد.

اما هدف این نیست که کودک همیشه برای احساس امنیت به فارسی وابسته باشد.

هدف این است که کمکم احساس امنیت او در خودِ زبان انگلیسی شکل بگیرد.

آیا استفاده زیاد از فارسی می‌تواند مشکل ساز شود؟

بله.

مشکل زمانی شروع می‌شود که زبان مادری از یک ابزار آموزشی به زبان اصلی کلاس تبدیل شود.

اگر معلم ابتدا همه مطالب را فارسی توضیح دهد و بعد فقط چند کلمه انگلیسی را به کودک یاد بدهد، کودک فرصت محدودی برای تجربه واقعی زبان خواهد داشت.

در این حالت ممکن است کودک:

• معنی کلمات را بداند اما نتواند از آنها در جمله استفاده کند.
• به ترجمه دائمی وابسته شود.
• منتظر ترجمه فارسی معلم بماند.
• کمتر به نشانه‌های انگلیسی، تصویر و موقعیت توجه کند.
• فرصت شنیدن و پردازش انگلیسی را از دست بدهد.
• در صحبت کردن اعتمادبه‌نفس کمتری پیدا کند.

به همین دلیل، مسئله بودن یا نبودن فارسی نیست؛ مسئله میزان و هدف استفاده از آن است.

پس بهترین روش چیست؟

به جای انتخاب یکی از دو سر طیف، بهتر است یک مسیر میانه و هدفمند داشته باشیم.

انگلیسی باید زبان اصلی تعامل باشد. کودک باید تا حد امکان انگلیسی را در موقعیت‌های واقعی کلاس بشنود و استفاده کند.

برای مثال، به جای اینکه معلم همیشه بگوید:

«کتابت رو باز کن».

و سپس ترجمه کند:

“Open your book.”

بهتر است کودک به مرور با همان عبارت انگلیسی آشنا شود و آن را در موقعیت واقعی تجربه کند.

یا به جای اینکه هر بار برای «Sitdown» «Stand up» «Comehere» و «Lookatme» ترجمه فارسی ارائه شود، این عبارت‌ها می‌توانند با تکرار، حرکت و روتین‌های کلاسی برای کودک معنادار شوند.

کودکان از طریق موقعیت، تکرار، حرکت، مشاهده و ارتباط میان کلمات و تجربه‌های واقعی یاد می‌گیرند.

فارسی باید هدفمند باشد. اگر استفاده از L1 اتفاق می‌افتد، معلم باید بتواند پاسخ دهد:

«چرا الان فارسی صحبت کردم؟»

اگر پاسخ این باشد که «چون راحت‌تر است»، احتمالاً باید بررسی کنیم آیا راه بهتری برای انتقال مفهوم وجود دارد یا نه.

اما اگر پاسخ این باشد که:

• کودک مفهوم مهمی را اشتباه فهمیده بود؛
• قوانین فعالیت برای او نامفهوم بود؛
• یک مسئله عاطفی یا ارتباطی پیش آمده بود؛
• یا توضیح بسیار کوتاه فارسی باعث می‌شد زمان بیشتری برای فعالیت انگلیسی باقی بماند؛

استفاده محدود از L1 می‌تواند منطقی باشد.

آیا معلم باید همیشه اول انگلیسی را امتحان کند؟

در بسیاری از موقعیت‌ها، بله.

بهخصوص در کلاس کودکان، قبل از اینکه مستقیماً به ترجمه فارسی برویم، می‌توانیم از ابزار‌های دیگری استفاده کنیم:

→ تصویر → حرکت → اشیای واقعی → حالت چهره → مثال → تکرار

ساده‌تر کردن جمله → و در صورت نیاز، توضیح کوتاه به فارسی

این ترتیب به کودک کمک می‌کند که به تدریج یاد بگیرد معنی را مستقیماً از خود انگلیسی دریافت کند.

مثلاً برای آموزش واژه hungry ، لازم نیست فوراً بگوییم:

Hungry یعنی گرسنه.

می‌توانیم شکم خود را بگیریم، حالت گرسنگی نشان دهیم و بگوییم:

“I’m hungry!”

سپس عروسک یا شخصیت دیگری را وارد کنیم:

“Is Ollie hungry?”

و از کودک بخواهیم پاسخ دهد.

به این ترتیب، کودک فقط یک ترجمه حفظ نمی‌کند؛ بلکه کلمه را در یک موقعیت معنادار تجربه می‌کند.

برای کودکان کمسن، داستان و بازی چه نقشی دارند؟

برای کودکان خردسال، زبان فقط چیزی نیست که باید «توضیح داده شود.»

زبان باید تجربه شود.

کودکان با بازی، داستان، آهنگ، حرکت، تصویر، تکرار و تعامل یاد می‌گیرند BritishCouncil. نیز بر اهمیت استفاده از حواس مختلف، مشاهده، تقلید، انجام دادن، شنیدن و قرار گرفتن زبان در موقعیت‌های معنادار برای یادگیری کودکان تأکید می‌کند.

به همین دلیل، در یک کلاس خوب کودک نباید احساس کند که معلم دائماً در حال ترجمه کردن کتاب برای اوست.

او باید احساس کند که:

«دارم بازی می‌کنم، داستان میشنوم، جواب میدهم و با دوسته‌ایم ارتباط

برقرار می‌کنم».

و در تمام این فرایند، انگلیسی به تدریج تبدیل به زبان ارتباطی او می‌شود.

آیا «EnglishOnly» همیشه بهترین روش است؟

این یکی از رایجترین باور‌ها در آموزش زبان است.

اما «EnglishOnly» به عنوان یک شعار، به تنهایی تضمینکننده آموزش بهتر نیست.

اگر معلم تمام مدت انگلیسی صحبت کند اما کودک چیزی از فعالیت‌ها متوجه نشود، صرفاً شنیدن حجم زیادی از انگلیسی الزاماً به یادگیری مؤثر منجر نمی‌شود.

از طرف دیگر، اگر معلم بیش از حد به فارسی تکیه کند، فرصت استفاده واقعی از انگلیسی کاهش پیدا می‌کند.

پس کیفیت آموزش فقط به درصد انگلیسی و فارسی بستگی ندارد.

به این بستگی دارد که:

کودک چه چیزی را می‌شنود، چه چیزی را می‌فهمد، چه چیزی را تجربه می‌کند و

چه مقدار فرصت دارد خودش از زبان استفاده کند.

حتی منابع آموزشی BritishCouncil که بر افزایش استفاده از انگلیسی در کلاس تأکید دارند، بر ایجاد فرصت‌های واقعی برای ارتباط، استفاده از تصویر و حرکت و طراحی فعالیت‌هایی که دانش‌آموز را به استفاده از انگلیسی تشویق می‌کنند تمرکز دارند.

یک معلم خوب چگونه از L1 استفاده می‌کند؟

یک معلم حرفه‌ای زبان برای استفاده از فارسی یک «دستور ثابت» ندارد.

او شرایط را می‌سنجد.

سن کودک، سطح زبان، هدف فعالیت، نوع مفهوم، شرایط عاطفی کودک و زمان کلاس همگی مهم هستند.

ممکن است برای یک کودک سهساله، یک توضیح بسیار کوتاه فارسی در یک موقعیت خاص مفید باشد، در حالی که برای یک کودک ده ساله همان توضیح اصلاً لازم نباشد.

همچنین ممکن است یک مفهوم را بتوان با تصویر به کودک منتقل کرد اما مفهوم دیگری به توضیح زبانی بیشتری نیاز داشته باشد.

بنابراین استفاده حرفه‌ای از L1 یعنی:

کمک گرفتن از زبان اول برای رسیدن به هدف زبان دوم، نه جایگزین کردن زبان

اول به جای زبان دوم.

در سروشا چه رویکردی بهتر است؟

در سروشا، هدف فقط این نیست که کودک معنی چند صد کلمه انگلیسی را بداند.

هدف این است که کودک بتواند با انگلیسی ارتباط برقرار کند.

به همین دلیل، کلاس زبان کودک باید تا حد امکان محیطی غنی از انگلیسی باشد؛ محیطی که در آن کودک از طریق بازی، داستان، آهنگ، حرکت، تصویر، فعالیت‌های خلاقانه و تعامل با معلم و همکلاسی‌ها، زبان را در موقعیت‌های واقعی تجربه کند.

در چنین محیطی، فارسی می‌تواند در صورت نیاز یک ابزار کمکی و هدفمند باشد؛ اما زبان اصلی تجربه و تعامل، انگلیسی باقی می‌ماند.

ما نمی‌خواهیم کودک فقط بداند:

“Apple یعنی سیب”.

می‌خواهیم وقتی یک سیب می‌بیند بتواند بگوید:

“It’s an apple!”

یا وقتی از او می‌پرسیم:

“Do you like apples?”

بتواند با اعتمادبه‌نفس پاسخ دهد:

“Yes, I do!”

این تفاوت میان دانستن زبان و توانایی استفاده از زبان است.

والدین باید به چه چیزی توجه کنند؟

اگر می‌خواهید بدانید کلاس زبان فرزندتان روش مناسبی دارد یا نه، بهتر است فقط نپرسید:

«معلم چند درصد انگلیسی صحبت می‌کند؟»

سؤال‌های مهم‌تری وجود دارد:

• آیا کودک فرصت زیادی برای شنیدن انگلیسی دارد؟
• آیا خودش هم انگلیسی صحبت می‌کند؟
• آیا معلم از تصویر، بازی، حرکت و موقعیت برای انتقال معنی استفاده می‌کند؟
• آیا کودک از پرسیدن سؤال یا اشتباه کردن نمی‌ترسد؟
• آیا فارسی فقط در مواقع ضروری و با هدف مشخص استفاده می‌شود؟
• آیا با بالا رفتن سطح کودک، وابستگی به فارسی کمتر می‌شود؟
• آیا فعالیت‌های کلاس کودک را به استفاده واقعی از انگلیسی تشویق می‌کنند؟

اگر پاسخ این سؤال‌ها مثبت باشد، احتمالاً کودک در محیط مناسبی برای رشد زبان قرار دارد.